1. Tổng quan

Một trong những nguyên tắc của Nhà nước pháp quyền là: cơ quan, cá nhân thi hành công vụ phải tuân thủ pháp luật và chịu trách nhiệm khi gây ra thiệt hại cho tổ chức, cá nhân khác. Tuy nhiên, người thi hành công vụ nhân danh quyền lực Nhà nước để thực hiện nhiệm vụ nên trách nhiệm bồi thường không thuộc về cá nhân đó mà thuộc về Nhà nước.

Điều 598 Bộ luật Dân sự 2015 khẳng định rõ nguyên tắc này và dẫn chiếu tới Luật Trách nhiệm bồi thường của Nhà nước năm 2017 để điều chỉnh toàn bộ nội dung bồi thường thiệt hại do hành vi công vụ trái pháp luật gây ra.

  1. Khái niệm

– Người thi hành công vụ là cán bộ, công chức, viên chức, chiến sĩ lực lượng vũ trang,… thực hiện nhiệm vụ được giao bởi cơ quan nhà nước có thẩm quyền.

– Hành vi trái pháp luật trong khi thi hành công vụ là hành vi vi phạm pháp luật xảy ra trong quá trình thực hiện nhiệm vụ hoặc công vụ được Nhà nước giao, gây thiệt hại cho cá nhân, tổ chức khác.

– Bồi thường thiệt hại do người thi hành công vụ gây ra là trách nhiệm của Nhà nước, không phải của cá nhân người thực hiện công vụ, nhằm đảm bảo công bằng và tính đại diện của quyền lực công.

  1. Nội dung pháp lý

Điều 598 BLDS 2015 quy định rằng:

“Nhà nước có trách nhiệm bồi thường thiệt hại do hành vi trái pháp luật của người thi hành công vụ gây ra theo quy định của Luật Trách nhiệm bồi thường của Nhà nước.”

Nghị quyết số 02/2022/NQ-HĐTP tại Điều 10 hướng dẫn cụ thể:

– Trường hợp hành vi trái pháp luật của người thi hành công vụ gây thiệt hại thuộc phạm vi trách nhiệm bồi thường của Nhà nước thì Nhà nước phải bồi thường.
– Nếu người bị thiệt hại khởi kiện yêu cầu bồi thường, Tòa án sẽ thụ lý và giải quyết theo quy định của Luật Trách nhiệm bồi thường của Nhà nước, không áp dụng quy định chung của Bộ luật Dân sự.

Điều này cho thấy hệ thống pháp luật tách biệt hoàn toàn trách nhiệm dân sự thông thường và trách nhiệm bồi thường của Nhà nước.

  1. Ví dụ minh họa

Ví dụ 1: Cảnh sát giao thông A ra hiệu lệnh dừng xe không đúng quy định, gây tai nạn khiến người đi đường bị thương. Người bị thương có quyền yêu cầu Nhà nước bồi thường, theo thủ tục của Luật Trách nhiệm bồi thường của Nhà nước.

Ví dụ 2: Cán bộ thi hành án kê biên nhầm tài sản của người không liên quan, gây thiệt hại về tài sản. Trong trường hợp này, người bị thiệt hại không khởi kiện theo Bộ luật Dân sự, mà phải yêu cầu bồi thường theo Luật Trách nhiệm bồi thường của Nhà nước.

Ví dụ 3: Viên chức địa chính cấp sai giấy chứng nhận quyền sử dụng đất, dẫn đến người dân bị mất quyền sử dụng đất. Đây là thiệt hại do hành vi công vụ gây ra và Nhà nước chịu trách nhiệm bồi thường nếu có căn cứ theo luật.

  1. Ý nghĩa thực tiễn

– Khẳng định trách nhiệm pháp lý của Nhà nước với hành vi sai phạm trong quản lý, điều hành.

– Bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của công dân khi bị xâm phạm bởi người thi hành công vụ.

– Giúp tách biệt rõ trách nhiệm giữa cá nhân thi hành công vụ và Nhà nước, từ đó giữ vững nguyên tắc Nhà nước pháp quyền, tránh lạm quyền nhưng vẫn đảm bảo thực thi hiệu quả công vụ.

– Là cơ sở để Tòa án hướng dẫn người dân khởi kiện đúng trình tự, đúng thẩm quyền, tránh tình trạng nhầm lẫn giữa khởi kiện dân sự và bồi thường hành chính.

  1. Câu hỏi thường gặp

Câu hỏi 1: Tôi có thể khởi kiện cán bộ gây thiệt hại ra Tòa dân sự theo Điều 598 không?

Không. Theo Điều 598 và Nghị quyết 02/2022/NQ-HĐTP, bạn phải khởi kiện Nhà nước và làm thủ tục theo Luật Trách nhiệm bồi thường của Nhà nước năm 2017.

Câu hỏi 2: Nhà nước bồi thường rồi có thể yêu cầu cán bộ hoàn trả không?

Có. Sau khi bồi thường, cơ quan quản lý có thể xem xét mức độ lỗi của cán bộ và yêu cầu người đó hoàn trả một phần, theo quy trình nội bộ và quy định pháp luật chuyên ngành.

Câu hỏi 3: Hành vi nào được coi là “trái pháp luật” trong thi hành công vụ?

Là hành vi vi phạm pháp luật được thực hiện trong khi thi hành nhiệm vụ như: làm sai quy trình, vi phạm thẩm quyền, thiếu trách nhiệm gây hậu quả,…

Câu hỏi 4: Hồ sơ yêu cầu bồi thường theo Luật Trách nhiệm bồi thường của Nhà nước gồm những gì?

Gồm đơn yêu cầu, chứng cứ về hành vi trái pháp luật và thiệt hại, văn bản khiếu nại (nếu có), tài liệu về căn cước và quyền lợi bị xâm phạm. Tòa án hoặc cơ quan giải quyết sẽ hướng dẫn cụ thể.

  1. Kết luận

Điều 598 Bộ luật Dân sự 2015 cùng với Luật Trách nhiệm bồi thường của Nhà nước năm 2017 tạo nên hành lang pháp lý đặc biệt để xử lý thiệt hại do người thi hành công vụ gây ra. Quy định này thể hiện nguyên tắc trách nhiệm đại diện của Nhà nước, đảm bảo sự minh bạch, công bằng và kỷ luật trong hệ thống hành chính. Đối với người dân, việc hiểu rõ quy trình và căn cứ pháp luật là chìa khóa để bảo vệ quyền lợi khi bị xâm phạm bởi sai phạm công vụ.

CÁC DỊCH VỤ KHÁC