1. Tổng quan

Trong đời sống, hành vi gây thiệt hại khi người thực hiện đang trong trạng thái mất khả năng nhận thức và làm chủ hành vi do sử dụng rượu, bia, ma túy, chất kích thích ngày càng phổ biến, gây hậu quả nghiêm trọng về người và tài sản.

Pháp luật dân sự Việt Nam không chấp nhận tình trạng say xỉn, mất kiểm soát do dùng chất kích thích là căn cứ để miễn trách nhiệm dân sự. Ngược lại, nếu người đó gây thiệt hại trong tình trạng mất kiểm soát do tự mình hoặc bị người khác cố ý làm cho mất kiểm soát, thì người gây ra tình trạng này đều phải bồi thường. Điều 596 Bộ luật Dân sự năm 2015 quy định cụ thể vấn đề này, thể hiện nguyên tắc chịu trách nhiệm cá nhân đối với hành vi nguy hiểm được phòng ngừa.

  1. Khái niệm

Chất kích thích ở đây được hiểu là các loại chất như: rượu, bia, ma túy, thuốc lắc, chất gây nghiện, chất hướng thần,… khi sử dụng có thể làm thay đổi trạng thái nhận thức, tâm lý, hành vi của con người.

Mất khả năng nhận thức và làm chủ hành vi là tình trạng mà người sử dụng chất kích thích không còn ý thức rõ về hành vi mình thực hiện, không kiểm soát được hành vi, hoặc thực hiện hành vi trái pháp luật một cách thiếu kiểm soát, gây hậu quả thiệt hại đến người khác.

Điều 596 quy định rõ:

– Người tự mình sử dụng chất kích thích dẫn đến mất kiểm soát rồi gây thiệt hại thì phải bồi thường.

– Người cố ý làm cho người khác mất kiểm soát, rồi chính người bị mất kiểm soát đó gây thiệt hại, thì người cố ý phải bồi thường.

  1. Nội dung pháp lý

Khoản 1 Điều 596:

– Người uống rượu hoặc dùng chất kích thích khác mà không làm chủ được hành vi, dẫn đến gây thiệt hại, thì phải tự chịu trách nhiệm bồi thường.

– Việc mất khả năng nhận thức không phải là lý do để miễn trừ trách nhiệm trong trường hợp này.

Khoản 2 Điều 596:

– Nếu một người cố ý cho người khác uống rượu, sử dụng ma túy,… khiến họ mất kiểm soát, và người này sau đó gây thiệt hại, thì người đã cố ý tạo ra tình trạng đó phải chịu trách nhiệm bồi thường.

Quy định này nhằm bảo vệ xã hội khỏi hành vi gián tiếp gây hại thông qua chất kích thích, đồng thời cảnh báo trách nhiệm của cá nhân đối với hành vi lựa chọn lối sống nguy hiểm.

  1. Ví dụ minh họa

Ví dụ 1: A uống nhiều rượu tại quán bar, sau đó lái xe gây tai nạn làm hư xe của B. A bị xử lý hành chính và buộc phải bồi thường toàn bộ thiệt hại về tài sản, sức khỏe của B, dù tại thời điểm xảy ra tai nạn A đã say đến mức không còn biết mình đang làm gì.

Ví dụ 2: C rủ D uống ma túy tổng hợp, biết rằng D không kiểm soát được bản thân khi dùng ma túy. Sau đó D phá hoại tài sản của E. E có quyền yêu cầu C – người cố ý tạo ra tình trạng mất kiểm soát – phải bồi thường, theo khoản 2 Điều 596.

Ví dụ 3: E tổ chức tiệc, ép F (đang có bệnh tâm thần nhẹ) uống rượu đến say. Sau đó F xô ngã G làm G bị thương. G có thể khởi kiện yêu cầu E bồi thường thiệt hại vì E là người chủ động tạo ra tình trạng mất kiểm soát cho F.

  1. Ý nghĩa thực tiễn

– Góp phần răn đe và phòng ngừa hành vi sử dụng chất kích thích bừa bãi, nhất là trong môi trường giao thông, lao động hoặc các hoạt động xã hội có nguy cơ cao.

– Bảo vệ quyền lợi hợp pháp của người bị thiệt hại trong trường hợp người gây thiệt hại viện lý do mất kiểm soát để trốn tránh trách nhiệm.

– Khẳng định nguyên tắc: ai gây thiệt hại, người đó phải chịu trách nhiệm, ngay cả khi hành vi xảy ra trong trạng thái không tỉnh táo.

– Tạo cơ sở cho Tòa án và cơ quan chức năng xử lý các vụ việc phát sinh từ tiệc rượu, chất kích thích, lạm dụng ma túy,… một cách công bằng và hiệu quả.

  1. Câu hỏi thường gặp

Câu hỏi 1: Nếu người say rượu gây tai nạn thì có bị buộc bồi thường không?
– Có. Người gây thiệt hại do uống rượu, bia mất kiểm soát vẫn phải bồi thường đầy đủ cho người bị hại theo Điều 596. Trạng thái say không làm miễn trách nhiệm dân sự.

Câu hỏi 2: Nếu người bị tâm thần bị ép uống rượu rồi gây thiệt hại thì ai bồi thường?
– Người ép uống rượu (người cố ý tạo ra tình trạng mất kiểm soát) sẽ phải bồi thường theo khoản 2 Điều 596.

Câu hỏi 3: Có phải chứng minh người đó thực sự mất khả năng nhận thức hay không?

– Có. Việc xác định tình trạng mất kiểm soát do chất kích thích cần có chứng cứ: video, lời khai, biên bản vi phạm, kết quả kiểm tra nồng độ cồn hoặc chất ma túy,…

Câu hỏi 4: Nếu người sử dụng chất kích thích chưa mất kiểm soát mà vẫn gây thiệt hại thì xử lý thế nào?

– Khi người đó vẫn có khả năng làm chủ hành vi thì bồi thường theo các quy định chung của Điều 584 BLDS, không áp dụng Điều 596.

  1. Kết luận

Điều 596 Bộ luật Dân sự 2015 thể hiện rõ quan điểm không khoan nhượng với hành vi gây thiệt hại do sử dụng chất kích thích, dù là trực tiếp hay gián tiếp. Quy định này không chỉ bảo vệ người bị hại mà còn góp phần nâng cao ý thức cộng đồng, hạn chế lối sống lệ thuộc rượu bia, ma túy và các chất có nguy cơ cao gây hậu quả xã hội. Đây là cơ sở quan trọng để xử lý thỏa đáng các vụ việc dân sự gắn với vấn đề trật tự, an toàn xã hội.

CÁC DỊCH VỤ KHÁC