Hóa đơn và chứng từ là công cụ pháp lý quan trọng nhằm ghi nhận giao dịch mua bán hàng hóa, cung ứng dịch vụ và là cơ sở để xác định nghĩa vụ thuế của các bên tham gia. Trong pháp luật thuế giá trị gia tăng (GTGT), việc lập, quản lý và lưu trữ hóa đơn, chứng từ không chỉ phục vụ mục tiêu kế toán mà còn là căn cứ pháp luật bắt buộc để cơ sở kinh doanh được khấu trừ, kê khai và hoàn thuế.

Luật Thuế GTGT 2024, cùng với các văn bản hướng dẫn như Nghị định 181/2025/NĐ-CP (hướng dẫn Luật Thuế GTGT), quy định rõ ràng về hình thức, nội dung, cách sử dụng hóa đơn và chứng từ. Những quy định này nhằm đảm bảo tính minh bạch, chống gian lận thuế, đồng thời bảo vệ quyền và nghĩa vụ hợp pháp của cơ sở kinh doanh. Điều 16 của Luật Thuế GTGT 2024 quy định cụ thể về yêu cầu hóa đơn, chứng từ khi mua bán hàng hóa, dịch vụ và cách xác định giá tính thuế GTGT trong một số trường hợp đặc thù như tem, vé, thẻ in sẵn giá thanh toán. Đây là điều khoản có tính chất mấu chốt vì nếu vi phạm, doanh nghiệp có thể bị loại trừ chi phí được trừ, mất quyền khấu trừ thuế đầu vào hoặc bị xử phạt vi phạm hành chính.

  1. Quy định pháp luật về hóa đơn, chứng từ

Thứ nhất, yêu cầu chung về hóa đơn, chứng từ

Theo khoản 1 Điều 16, mọi hoạt động mua bán hàng hóa, cung cấp dịch vụ đều phải có hóa đơn, chứng từ hợp pháp theo quy định của pháp luật về hóa đơn, chứng từ. Cụ thể:

  • Cơ sở kinh doanh áp dụng phương pháp khấu trừ thuế phải sử dụng hóa đơn giá trị gia tăng.
  • Cơ sở kinh doanh áp dụng phương pháp tính trực tiếp phải sử dụng hóa đơn bán hàng.

Thứ hai, quy định đối với phương pháp khấu trừ thuế

Điểm a khoản 1 Điều 16 nêu rõ: Khi bán hàng hóa, dịch vụ chịu thuế GTGT mà trên hóa đơn giá trị gia tăng không ghi khoản thuế GTGT riêng, thì thuế GTGT đầu ra sẽ được xác định bằng công thức:

Thuế GTGT đầu ra = Giá thanh toán ghi trên hóa đơn × Thuế suất thuế GTGT

Điều này áp dụng trừ trường hợp thuộc khoản 2 Điều 16 (các loại tem, vé, thẻ in sẵn giá).

Quy định này bảo đảm rằng, dù trên hóa đơn không tách riêng tiền thuế, vẫn có cơ chế pháp lý để xác định và thu đúng số thuế phải nộp.

Thứ ba, quy định đối với phương pháp tính trực tiếp

Điểm b khoản 1 Điều 16 quy định: Cơ sở kinh doanh áp dụng phương pháp tính trực tiếp trên GTGT sử dụng hóa đơn bán hàng. Trên loại hóa đơn này, giá bán đã bao gồm thuế (vì phương pháp tính trực tiếp không tách riêng thuế GTGT như phương pháp khấu trừ).

Thứ tư, quy định đối với tem, vé, thẻ in sẵn giá thanh toán

Khoản 2 Điều 16 quy định: Với các loại tem, vé, thẻ là chứng từ thanh toán in sẵn giá thanh toán, thì giá in sẵn đã bao gồm thuế GTGT. Điều này nhằm đơn giản hóa thủ tục và tránh nhầm lẫn khi tính toán giá bán cho người tiêu dùng.

Ví dụ: Vé xem phim in giá 100.000 đồng đã bao gồm thuế GTGT; cơ sở kinh doanh khi kê khai thuế sẽ xác định số thuế GTGT đầu ra bằng cách tách từ giá này theo công thức tương ứng với thuế suất áp dụng.

  1. Lưu ý về hóa đơn, chứng từ

– Về tính hợp pháp của hóa đơn

+ Hóa đơn phải được lập đúng mẫu, đúng thời điểm, đúng nội dung theo Nghị định 123/2020/NĐ-CP.

+ Hóa đơn điện tử là hình thức bắt buộc trừ trường hợp được miễn; việc sử dụng hóa đơn giấy trái quy định sẽ dẫn đến rủi ro bị xử phạt và không được khấu trừ thuế.

– Trường hợp hóa đơn không ghi thuế GTGT riêng

+ Doanh nghiệp vẫn phải tính và kê khai thuế đầu ra theo công thức pháp luật quy định.

+ Cần lưu ý rằng việc không ghi riêng thuế có thể khiến khách hàng khó xác định giá trước thuế và sau thuế, ảnh hưởng đến giao dịch thương mại.

– Đối với tem, vé, thẻ in sẵn

+ Do giá bán đã bao gồm thuế, cơ sở kinh doanh cần áp dụng phương pháp tách thuế để kê khai.

+ Tránh nhầm lẫn khi so sánh giá giữa hàng hóa, dịch vụ có in sẵn giá và không in sẵn giá.

– Rủi ro khi không lập hóa đơn, chứng từ

+ Không có hóa đơn, chứng từ hợp pháp sẽ không được khấu trừ thuế đầu vào.

+ Có thể bị xử phạt hành chính theo Nghị định 125/2020/NĐ-CP với mức phạt khác nhau tùy hành vi.

+ Trong một số trường hợp nghiêm trọng, hành vi trốn thuế còn có thể bị xử lý hình sự theo Bộ luật Hình sự 2015 (sửa đổi 2017, 2025).

  1. Kết luận

Điều 16 của Luật Thuế GTGT 2024 đặt ra khung pháp lý chặt chẽ về việc lập và sử dụng hóa đơn, chứng từ, coi đây là điều kiện tiên quyết để xác định nghĩa vụ thuế và bảo vệ quyền lợi hợp pháp của các bên.

Cơ sở kinh doanh cần nắm rõ:

  • Sử dụng đúng loại hóa đơn tương ứng với phương pháp tính thuế.
  • Xác định đúng thuế GTGT đầu ra khi hóa đơn không tách riêng thuế.
  • Đảm bảo tính hợp pháp, hợp lệ của hóa đơn, chứng từ để được khấu trừ và hoàn thuế.

Việc tuân thủ nghiêm ngặt Điều 16 không chỉ giúp doanh nghiệp tránh rủi ro pháp lý mà còn góp phần tạo môi trường kinh doanh minh bạch, công bằng, thúc đẩy phát triển kinh tế bền vững.

CÁC DỊCH VỤ KHÁC