QUY ĐỊNH PHÁP LUẬT VỀ HÀNH VI HỐI LỘ TRONG LĨNH VỰC GIÁO DỤC

1. Tổng quan

Giáo dục là nền tảng quan trọng của một quốc gia, là nơi hình thành nhân cách, kiến thức và đạo đức cho thế hệ tương lai. Tuy nhiên, trong nhiều năm trở lại đây, lĩnh vực giáo dục tại Việt Nam không ít lần đối mặt với những vụ việc tiêu cực liên quan đến hối lộ: chạy điểm, chạy trường, xin vào biên chế, bổ nhiệm chức vụ… Những hành vi này không chỉ làm xói mòn niềm tin xã hội mà còn đi ngược lại với bản chất công bằng, trung thực vốn là giá trị cốt lõi của giáo dục.

Hối lộ trong giáo dục là hành vi vi phạm đạo đức nghiêm trọng và cũng là hành vi bị pháp luật nghiêm cấm, có thể bị xử lý hành chính hoặc hình sự tùy theo mức độ. Vậy hành vi hối lộ trong giáo dục được pháp luật quy định và xử lý ra sao? Cùng tìm hiểu cụ thể qua bài viết dưới đây.

2. Hối lộ trong giáo dục là gì?

Hối lộ là hành vi đưa, nhận hoặc môi giới lợi ích bất chính nhằm tác động, chi phối hành vi của người có chức vụ, quyền hạn để đạt được một mục tiêu cá nhân hoặc nhóm lợi ích. Trong bối cảnh giáo dục, hành vi này diễn ra ở nhiều cấp độ:

• Phụ huynh đưa tiền hoặc quà để giáo viên nâng điểm, ưu ái cho con mình.
• Giảng viên nhận “lót tay” để cho qua môn, sửa bài, nâng điểm luận văn.
• Cán bộ tuyển sinh nhận tiền để ưu tiên thí sinh không đủ điều kiện.
• Người trung gian “chạy biên chế” cho giáo viên có nhu cầu vào trường công.

Tất cả những hành vi trên đều cấu thành vi phạm pháp luật, tùy theo tính chất, mức độ và hậu quả sẽ bị xử lý theo quy định hành chính hoặc hình sự.

3. Các hình thức hối lộ phổ biến trong giáo dục

Trong thực tế, hối lộ trong giáo dục không chỉ dừng lại ở tiền mặt, mà còn bao gồm nhiều hình thức khác như:

❖ Hối lộ tiền hoặc tài sản có giá trị

Đây là hình thức phổ biến nhất: đưa tiền mặt, quà tặng đắt tiền, phiếu mua hàng, chi phí “cà phê”, “bồi dưỡng”,… với mục đích xin điểm, xin trường hoặc biên chế.

❖ Hối lộ dưới hình thức lợi ích khác

Có thể là cơ hội học bổng cho người thân của giáo viên, chuyến du lịch “được tài trợ”, hoặc cam kết hỗ trợ tài chính cho nhà trường.

❖ Thông qua trung gian (môi giới)

Một số cá nhân đóng vai trò trung gian, kết nối bên đưa và bên nhận để dàn xếp các “thương vụ” hối lộ. Môi giới hối lộ cũng là hành vi bị nghiêm cấm theo luật.

4. Cơ sở pháp lý điều chỉnh hành vi hối lộ trong giáo dục

4.1. Quy định pháp luật về việc xử lý hành vi đưa hối lộ trong giáo dục?

Người đưa hối lộ có thể bị truy cứu trách nhiệm hình sự về tội đưa hối lộ theo Điều 364 Bộ luật Hình sự 2015 (sđ, bs 2017) nếu có đầy đủ các yếu tố cấu thành tội phạm.

Trường hợp người có hành vi đưa hối lộ nhưng chưa đủ dấu hiệu để bị truy cứu trách nhiệm hình sự theo quy định nêu trên thì bị xử phạt hành chính theo quy định tại Nghị định 144/2021/NĐ-CP cụ thể như sau:

Trường hợp đưa tiền, tài sản, lợi ích vật chất khác hoặc lợi ích phi vật chất hối lộ cho người thi hành công vụ thì bị phạt tiền từ 6.000.000 đồng đến 8.000.000 đồng theo quy định tại Điểm c Khoản 3 Điều 21 Nghị định 144/2021/NĐ-CP.

Lưu ý: Mức phạt hành chính nêu trên là mức phạt được áp dụng đối với hành vi vi phạm hành chính của cá nhân. Đối với tổ chức có cùng hành vi vi phạm, mức phạt tiền gấp 02 lần mức phạt tiền đối với cá nhân.

4.2. Quy định pháp luật về việc xử lý hành vi nhận hối lộ trong giáo dục?

Theo quy định tại khoản 1 Điều 3 Luật Phòng, chống tham nhũng 2018 thì tham nhũng là hành vi của người có chức vụ, quyền hạn đã lợi dụng chức vụ, quyền hạn đó vì vụ lợi.

Theo Điều 2 Luật Phòng, chống tham nhũng 2018 có quy định về các hành vi tham nhũng như sau:

– Các hành vi tham nhũng trong khu vực nhà nước do người có chức vụ, quyền hạn trong cơ quan, tổ chức, đơn vị khu vực nhà nước thực hiện bao gồm:

+ Tham ô tài sản;

+ Nhận hối lộ;

+ Lạm dụng chức vụ, quyền hạn chiếm đoạt tài sản;

+ Lợi dụng chức vụ, quyền hạn trong khi thi hành nhiệm vụ, công vụ vì vụ lợi;

+ Lạm quyền trong khi thi hành nhiệm vụ, công vụ vì vụ lợi;

+ Lợi dụng chức vụ, quyền hạn gây ảnh hưởng đối với người khác để trục lợi;

+ Giả mạo trong công tác vì vụ lợi;

+ Đưa hối lộ, môi giới hối lộ để giải quyết công việc của cơ quan, tổ chức, đơn vị hoặc địa phương vì vụ lợi;

+ Lợi dụng chức vụ, quyền hạn sử dụng trái phép tài sản công vì vụ lợi;

+ Nhũng nhiễu vì vụ lợi;

+ Không thực hiện, thực hiện không đúng hoặc không đầy đủ nhiệm vụ, công vụ vì vụ lợi;

+ Lợi dụng chức vụ, quyền hạn để bao che cho người có hành vi vi phạm pháp luật vì vụ lợi; cản trở, can thiệp trái pháp luật vào việc giám sát, kiểm tra, thanh tra, kiểm toán, điều tra, truy tố, xét xử, thi hành án vì vụ lợi.

– Các hành vi tham nhũng trong khu vực ngoài nhà nước do người có chức vụ, quyền hạn trong doanh nghiệp, tổ chức khu vực ngoài nhà nước thực hiện bao gồm:

+ Tham ô tài sản;

+ Nhận hối lộ;

+ Đưa hối lộ, môi giới hối lộ để giải quyết công việc của doanh nghiệp, tổ chức mình vì vụ lợi.

Theo khoản 4 Điều 8, khoản 5 Điều 16, khoản 2 Điều 30, khoản 2 Điều 37 Nghị định 112/2020/NĐ-CP thì cán bộ, công chức, viên chức có hành vi vi phạm quy định về phòng, chống tham nhũng chưa đến mức bị truy cứu trách nhiệm hình sự thì bị áp dụng thức thức kỷ luật khiển trách hoặc cảnh cáo.

Đối với cán bộ, công chức giữ chức vụ lãnh đạo, quản lý thì có thể bị áp dụng hình thức kỷ luật giáng chức hoặc cách chức.

Ngoài ra người nhận hối lộ có thể bị truy cứu trách nhiệm hình sự về tội nhận hối lộ theo Điều 354 Bộ luật Hình sự 2015 (sđ, bs 2017) nếu có đầy đủ các yếu tố cấu thành tội phạm.

4.3. Mức xử phạt đối với hành vi hối lộ trong giáo dục theo quy định pháp luật?

Theo Điều 364 Bộ luật Hình sự 2015 (sđ, bs 2017) quy định về tội đưa hối lộ như sau:

– Người nào trực tiếp hay qua trung gian đã đưa hoặc sẽ đưa cho người có chức vụ, quyền hạn hoặc người khác hoặc tổ chức khác bất kỳ lợi ích nào sau đây để người có chức vụ, quyền hạn làm hoặc không làm một việc vì lợi ích hoặc theo yêu cầu của người đưa hối lộ, thì bị phạt tiền từ 20.000.000 đồng đến 200.000.000 đồng, phạt cải tạo không giam giữ đến 03 năm hoặc phạt tù từ 06 tháng đến 03 năm:

+ Tiền, tài sản, lợi ích vật chất khác trị giá từ 2.000.000 đồng đến dưới 100.000.000 đồng;

+ Lợi ích phi vật chất.

– Phạm tội thuộc một trong các trường hợp sau đây, thì bị phạt tù từ 02 năm đến 07 năm:

+ Có tổ chức;

+ Dùng thủ đoạn xảo quyệt;

+ Dùng tài sản của Nhà nước để đưa hối lộ;

+ Lợi dụng chức vụ, quyền hạn;

+ Phạm tội 02 lần trở lên;

+ Của hối lộ là tiền, tài sản, lợi ích vật chất khác trị giá từ 100.000.000 đồng đến dưới 500.000.000 đồng.

– Phạm tội trong trường hợp của hối lộ là tiền, tài sản, lợi ích vật chất khác trị giá từ 500.000.000 đồng đến dưới 1.000.000.000 đồng, thì bị phạt tù từ 07 năm đến 12 năm.

– Phạm tội trong trường hợp của hối lộ là tiền, tài sản, lợi ích vật chất khác trị giá 1.000.000.000 đồng trở lên, thì bị phạt từ tù 12 năm đến 20 năm.

– Người phạm tội còn có thể bị phạt tiền từ 10.000.000 đồng đến 50.000.000 đồng.

– Người nào đưa hoặc sẽ đưa hối lộ cho công chức nước ngoài, công chức của tổ chức quốc tế công, người có chức vụ trong các doanh nghiệp, tổ chức ngoài Nhà nước cũng bị xử lý theo quy định nêu trên.

Như vậy, người đưa hối lộ tùy vào tính chất và mức độ phạm tội mà có thể bị xử lý hình sự với mức phạt cao nhất lên đến 20 năm tù.

Lưu ý: Người bị ép buộc đưa hối lộ mà chủ động khai báo trước khi bị phát giác, thì được coi là không có tội và được trả lại toàn bộ của đã dùng để đưa hối lộ.

Người đưa hối lộ tuy không bị ép buộc nhưng đã chủ động khai báo trước khi bị phát giác, thì có thể được miễn trách nhiệm hình sự và được trả lại một phần hoặc toàn bộ của đã dùng để đưa hối lộ.

Căn cứ tại Điều 354 Bộ luật Hình sự 2015 (sđ, bs 2017) quy định tội nhận hối lộ như sau:

– Người nào lợi dụng chức vụ, quyền hạn trực tiếp hoặc qua trung gian nhận hoặc sẽ nhận bất kỳ lợi ích nào sau đây cho chính bản thân người đó hoặc cho người hoặc tổ chức khác để làm hoặc không làm một việc vì lợi ích hoặc theo yêu cầu của người đưa hối lộ, thì bị phạt tù từ 02 năm đến 07 năm:

+ Tiền, tài sản hoặc lợi ích vật chất khác trị giá từ 2.000.000 đồng đến dưới 100.000.000 đồng hoặc dưới 2.000.000 đồng nhưng đã bị xử lý kỷ luật về hành vi này mà còn vi phạm hoặc đã bị kết án về một trong các tội quy định tại Mục 1 Chương XXIII, chưa được xóa án tích mà còn vi phạm;

+ Lợi ích phi vật chất.

– Phạm tội thuộc một trong các trường hợp sau đây, thì bị phạt tù từ 07 năm đến 15 năm:

+ Có tổ chức;

+ Lạm dụng chức vụ, quyền hạn;

+ Của hối lộ là tiền, tài sản hoặc lợi ích vật chất khác trị giá từ 100.000.000 đồng đến dưới 500.000.000 đồng;

+ Gây thiệt hại về tài sản từ 1.000.000.000 đồng đến dưới 3.000.000.000 đồng;

+ Phạm tội 02 lần trở lên;

+ Biết rõ của hối lộ là tài sản của Nhà nước;

+ Đòi hối lộ, sách nhiễu hoặc dùng thủ đoạn xảo quyệt.

– Phạm tội thuộc một trong các trường hợp sau đây, thì bị phạt tù từ 15 năm đến 20 năm:

+ Của hối lộ là tiền, tài sản hoặc lợi ích vật chất khác trị giá từ 500.000.000 đồng đến dưới 1.000.000.000 đồng;

+ Gây thiệt hại về tài sản từ 3.000.000.000 đồng đến dưới 5.000.000.000 đồng.

– Phạm tội thuộc một trong các trường hợp sau đây, thì bị phạt tù 20 năm, tù chung thân hoặc tử hình:

+ Của hối lộ là tiền, tài sản hoặc lợi ích vật chất khác trị giá 1.000.000.000 đồng trở lên;

+ Gây thiệt hại về tài sản 5.000.000.000 đồng trở lên.

– Người phạm tội còn bị cấm đảm nhiệm chức vụ nhất định từ 01 năm đến 05 năm, có thể bị phạt tiền từ 30.000.000 đồng đến 100.000.000 đồng, tịch thu một phần hoặc toàn bộ tài sản.

– Người có chức vụ, quyền hạn trong các doanh nghiệp, tổ chức ngoài Nhà nước mà nhận hối lộ, thì bị xử lý theo quy định nêu trên.

Như vậy, người nào nhận hối lộ có thể bị xử lý hình sự với mức cao nhất là tù chung thân hoặc tử hình. Ngoài ra, người phạm tội còn bị cấm đảm nhiệm chức vụ nhất định từ 01 năm đến 05 năm, có thể bị phạt tiền từ 30.000.000 đồng đến 100.000.000 đồng, tịch thu một phần hoặc toàn bộ tài sản.

6. Tác động tiêu cực của hành vi hối lộ trong giáo dục

Hậu quả của việc hối lộ trong giáo dục là nghiêm trọng và kéo dài:

• Gây mất công bằng cho học sinh: Người học giỏi nhưng không có điều kiện kinh tế sẽ bị thiệt thòi.
• Làm méo mó mục tiêu giáo dục: Việc học tập không còn hướng đến tri thức, mà trở thành “mua bán bằng cấp”.
• Suy giảm uy tín ngành giáo dục: Mỗi vụ việc bị phanh phui đều làm ảnh hưởng đến niềm tin của xã hội vào hệ thống giáo dục.
• Khuyến khích văn hóa tiêu cực: Học sinh từ nhỏ đã học cách “chạy chọt” thay vì cố gắng học tập, làm việc trung thực.

7. Giải pháp ngăn chặn và phòng ngừa

Để đẩy lùi vấn nạn này, cần đồng bộ nhiều giải pháp:

1. Minh bạch hóa quy trình thi cử, tuyển sinh, bổ nhiệm.
2. Tăng cường kiểm tra, thanh tra độc lập trong ngành giáo dục.
3. Xây dựng quy trình xử lý đơn thư tố cáo hối lộ rõ ràng, bảo mật.
4. Áp dụng công nghệ thông tin trong quản lý và đánh giá học sinh, cán bộ.
5. Nâng cao nhận thức đạo đức nghề nghiệp và ý thức pháp luật cho giáo viên, cán bộ, phụ huynh.

8. Kết luận

Hành vi hối lộ trong giáo dục không chỉ là một vi phạm pháp luật đơn thuần mà còn là vấn đề đạo đức nghiêm trọng ảnh hưởng đến sự phát triển bền vững của xã hội. Pháp luật Việt Nam đã có những quy định nghiêm khắc để xử lý hành vi này. Tuy nhiên, để giải quyết tận gốc, cần sự phối hợp từ nhiều phía: pháp luật, nhà trường, phụ huynh và chính bản thân học sinh – sinh viên. Chỉ khi nền giáo dục trở nên minh bạch và công bằng, chúng ta mới có thể nuôi dưỡng những thế hệ tương lai thực sự tài năng và chính trực.