1. Tổng quan

Trong bối cảnh khoa học, công nghệ ngày càng phát triển mạnh mẽ, các hoạt động nghiên cứu, thử nghiệm và áp dụng tiến bộ kỹ thuật trở nên phổ biến và đóng vai trò quan trọng đối với sự phát triển kinh tế – xã hội. Tuy nhiên, quá trình này luôn tiềm ẩn những rủi ro không mong muốn. Bộ luật Hình sự Việt Nam đã có những quy định cụ thể nhằm xác định trách nhiệm pháp lý và bảo vệ quyền lợi hợp pháp của những người tham gia hoạt động này. Việc hiểu rõ về “Rủi ro trong nghiên cứu, thử nghiệm, áp dụng tiến bộ khoa học, kỹ thuật và công nghệ” sẽ giúp cá nhân, tổ chức và cả các cơ quan tiến hành tố tụng áp dụng đúng pháp luật.

2. Khái niệm rủi ro trong nghiên cứu, thử nghiệm, áp dụng tiến bộ khoa học kỹ thuật và công nghệ

Theo Điều 25 Bộ luật Hình sự 2015, sửa đổi, bổ sung năm 2017, 2025, rủi ro trong nghiên cứu, thử nghiệm, áp dụng tiến bộ khoa học kỹ thuật và công nghệ là tình huống phát sinh thiệt hại ngoài ý muốn trong quá trình thực hiện các hoạt động trên. Đây là những trường hợp mà mặc dù người thực hiện đã tuân thủ đúng quy trình, quy chuẩn kỹ thuật và áp dụng biện pháp an toàn cần thiết nhưng thiệt hại vẫn xảy ra do tính chất đặc thù của hoạt động khoa học, kỹ thuật.

Quy định này nhằm bảo vệ và khuyến khích hoạt động nghiên cứu, thử nghiệm, áp dụng tiến bộ khoa học kỹ thuật trong bối cảnh những lĩnh vực này luôn đi kèm với sự không chắc chắn và rủi ro tiềm ẩn. Đồng thời, pháp luật cũng đặt ra giới hạn để ngăn chặn việc lợi dụng các hoạt động này để gây thiệt hại hoặc vi phạm pháp luật.

3. Điều kiện để được miễn trách nhiệm hình sự trong trường hợp rủi ro

Không phải mọi thiệt hại phát sinh trong quá trình nghiên cứu, thử nghiệm, áp dụng tiến bộ khoa học kỹ thuật đều được miễn trách nhiệm hình sự. Để được áp dụng quy định tại Điều 25 Bộ luật Hình sự 2015 (sửa đổi, bổ sung năm 2017, 2025), cần đáp ứng các điều kiện sau:

Thứ nhất, hoạt động phải thuộc phạm vi nghiên cứu, thử nghiệm, áp dụng tiến bộ khoa học kỹ thuật và công nghệ

Đây là điều kiện tiên quyết. Các hoạt động ngoài phạm vi này như sản xuất, kinh doanh thông thường không thuộc đối tượng điều chỉnh của điều luật.

Thứ hai, người thực hiện phải tuân thủ quy trình, quy chuẩn kỹ thuật và biện pháp an toàn

Người thực hiện phải đảm bảo rằng quá trình nghiên cứu hoặc thử nghiệm được tiến hành theo đúng quy định pháp luật, tiêu chuẩn kỹ thuật và các biện pháp an toàn đã được đặt ra. Việc không tuân thủ có thể dẫn đến trách nhiệm hình sự nếu gây ra hậu quả nghiêm trọng.

Thứ ba, thiệt hại xảy ra ngoài ý muốn

Thiệt hại chỉ được coi là rủi ro nếu xảy ra ngoài ý muốn của người thực hiện, tức là không do lỗi cố ý hoặc lỗi thiếu trách nhiệm nghiêm trọng.

Thứ tư, người thực hiện có đủ điều kiện, năng lực theo yêu cầu của pháp luật

Điều này nhằm đảm bảo chỉ những người có chuyên môn, được cấp phép hoặc đủ điều kiện thực hiện hoạt động khoa học kỹ thuật mới được bảo vệ bởi điều luật.

4. Ý nghĩa của quy định về rủi ro trong hoạt động khoa học kỹ thuật

Quy định về rủi ro trong nghiên cứu, thử nghiệm và áp dụng tiến bộ khoa học kỹ thuật mang tính nhân văn sâu sắc. Nó vừa khuyến khích sự sáng tạo, đổi mới, vừa tạo cơ sở pháp lý để bảo vệ những người cống hiến cho khoa học trước những rủi ro khách quan mà họ không thể kiểm soát. Đồng thời, quy định này cũng giúp các cơ quan tố tụng phân định rõ ranh giới giữa rủi ro hợp pháp và hành vi vi phạm pháp luật, tránh việc hình sự hóa các quan hệ dân sự hoặc hành chính.

5. Thực tiễn áp dụng

Trong thực tiễn, đã có nhiều vụ việc được miễn trách nhiệm hình sự nhờ áp dụng quy định về rủi ro trong nghiên cứu và thử nghiệm. Chẳng hạn, một nhóm kỹ sư thực hiện thử nghiệm hệ thống năng lượng mới theo đúng quy trình, nhưng sự cố bất ngờ xảy ra gây thiệt hại tài sản. Cơ quan điều tra xác định nhóm kỹ sư đã tuân thủ đầy đủ các yêu cầu kỹ thuật và thiệt hại xảy ra ngoài ý muốn, vì vậy không khởi tố vụ án hình sự.

Tuy nhiên, cũng có trường hợp người thực hiện không đảm bảo các biện pháp an toàn hoặc không có chuyên môn phù hợp, dẫn đến hậu quả nghiêm trọng. Khi đó, họ vẫn có thể bị truy cứu trách nhiệm hình sự.

6. Câu hỏi thường gặp về rủi ro trong nghiên cứu, thử nghiệm, áp dụng tiến bộ khoa học kỹ thuật

6.1. Rủi ro trong nghiên cứu, thử nghiệm, áp dụng tiến bộ khoa học kỹ thuật được quy định ở đâu?

Quy định này được ghi nhận tại Điều 25 Bộ luật Hình sự 2015 (sửa đổi, bổ sung năm 2017, 2025).

6.2. Nếu thiệt hại do lỗi của người thực hiện thì có áp dụng Điều 25 Bộ luật Hình sự 2015 (sửa đổi, bổ sung năm 2017, 2025) không?
Không. Quy định về rủi ro chỉ áp dụng khi thiệt hại xảy ra ngoài ý muốn và người thực hiện đã tuân thủ đầy đủ quy trình, quy chuẩn kỹ thuật, biện pháp an toàn.

6.3. Ai có quyền thực hiện nghiên cứu, thử nghiệm mà được áp dụng Điều 25 Bộ luật Hình sự 2015 (sửa đổi, bổ sung năm 2017, 2025)?
Chỉ những cá nhân, tổ chức có đủ điều kiện, năng lực chuyên môn và được cơ quan có thẩm quyền cấp phép hoặc công nhận mới thuộc phạm vi áp dụng.

6.4. Rủi ro trong hoạt động nghiên cứu có được miễn trách nhiệm dân sự không?
Không. Việc miễn trách nhiệm hình sự không đồng nghĩa với miễn trách nhiệm dân sự. Người thực hiện vẫn có thể phải bồi thường thiệt hại theo quy định của Bộ luật Dân sự nếu có yêu cầu từ phía bị thiệt hại.

6.5. Cơ quan nào có thẩm quyền đánh giá một thiệt hại có phải là rủi ro hợp pháp không?

Cơ quan điều tra, viện kiểm sát và tòa án sẽ phối hợp với các cơ quan chuyên môn để giám định, đánh giá mức độ tuân thủ quy trình, tiêu chuẩn kỹ thuật và xác định rủi ro có thuộc phạm vi Điều 25 Bộ luật Hình sự 2015 (sửa đổi, bổ sung năm 2017, 2025) hay không.

6.6. Người thực hiện nghiên cứu chưa được cấp phép mà gây thiệt hại có được miễn trách nhiệm hình sự không?

Không. Một trong những điều kiện quan trọng để áp dụng Điều 25 Bộ luật Hình sự 2015 (sửa đổi, bổ sung năm 2017, 2025) là người thực hiện phải có đủ điều kiện, năng lực và giấy phép cần thiết theo quy định pháp luật. Nếu nghiên cứu, thử nghiệm được tiến hành trái phép và gây thiệt hại, người thực hiện có thể bị truy cứu trách nhiệm hình sự.

6.7. Rủi ro trong thử nghiệm vaccine có thuộc phạm vi Điều 25 Bộ luật Hình sự không?

Có thể thuộc phạm vi nếu người thực hiện thử nghiệm đã tuân thủ đúng quy trình khoa học, quy chuẩn y tế và biện pháp an toàn được cấp có thẩm quyền phê duyệt. Tuy nhiên, cần phải đánh giá từng trường hợp cụ thể để xác định yếu tố ngoài ý muốn và mức độ tuân thủ.

6.8. Cơ quan, tổ chức bảo trợ nghiên cứu có phải chịu trách nhiệm nếu xảy ra rủi ro không?
Có thể có. Ngoài trách nhiệm hình sự của cá nhân trực tiếp thực hiện, cơ quan, tổ chức bảo trợ nghiên cứu có thể bị xem xét trách nhiệm pháp lý nếu thiếu kiểm tra, giám sát hoặc vi phạm quy định về quản lý hoạt động nghiên cứu.

6.9. Rủi ro phát sinh do lỗi kỹ thuật không lường trước có được miễn trách nhiệm hình sự không?

Có. Nếu lỗi kỹ thuật xảy ra nằm ngoài khả năng dự đoán hợp lý của người thực hiện và họ đã tuân thủ đầy đủ các quy chuẩn, biện pháp an toàn, thì có thể được miễn trách nhiệm hình sự theo Điều 25 Bộ luật Hình sự 2015 (sửa đổi, bổ sung năm 2017, 2025).

6.10. Có áp dụng Điều 25 Bộ luật Hình sự 2015 (sửa đổi, bổ sung năm 2017, 2025) cho hoạt động nghiên cứu công nghệ cao, trí tuệ nhân tạo không?

Có. Quy định tại Điều 25 Bộ luật Hình sự 2015 (sửa đổi, bổ sung năm 2017, 2025) áp dụng cho mọi lĩnh vực nghiên cứu, thử nghiệm, áp dụng tiến bộ khoa học kỹ thuật và công nghệ, bao gồm cả các lĩnh vực mới như công nghệ cao, trí tuệ nhân tạo, nếu đáp ứng đủ các điều kiện luật định.

6.11. Người tham gia hỗ trợ nghiên cứu có bị truy cứu trách nhiệm hình sự nếu xảy ra rủi ro không?

Việc truy cứu trách nhiệm hình sự đối với người hỗ trợ nghiên cứu phụ thuộc vào vai trò, mức độ tham gia và lỗi của họ trong quá trình thực hiện. Nếu họ chỉ tham gia dưới sự chỉ đạo, không có lỗi và thiệt hại xảy ra ngoài ý muốn, họ có thể không phải chịu trách nhiệm hình sự.

7. Kết luận

Rủi ro trong nghiên cứu, thử nghiệm, áp dụng tiến bộ khoa học kỹ thuật và công nghệ là một chế định pháp lý quan trọng nhằm bảo vệ những cá nhân, tổ chức tích cực cống hiến cho khoa học. Tuy nhiên, để được áp dụng quy định này, người thực hiện phải tuân thủ chặt chẽ các điều kiện luật định. Việc hiểu rõ quy định giúp cá nhân và tổ chức chủ động phòng ngừa, đồng thời tạo cơ sở để cơ quan tiến hành tố tụng xử lý vụ việc một cách khách quan, công bằng.

 

________________________________________________

CÔNG TY TNHH TÂM TÍN THUẬN

Trụ sở: 133/36/11 Đường Quang Trung, Phường Gò Vấp, Thành phố Hồ Chí Minh

Văn phòng: 14 Trương Quyền, Phường Xuân Hòa, Thành phố Hồ Chí Minh

Điện thoại: 0907.598.456

Email: hotro@tamtinthuan.vn

CÁC DỊCH VỤ KHÁC