1. Tổng quan
Trong đồng phạm, không phải tất cả những người tham gia đều giữ vai trò như nhau. Bộ luật Hình sự Việt Nam đã phân loại các đồng phạm thành bốn nhóm: người tổ chức, người thực hành, người xúi giục và người giúp sức. Trong đó, người thực hành là người trực tiếp thực hiện hành vi phạm tội, đóng vai trò trung tâm trong việc xâm phạm trực tiếp khách thể được luật hình sự bảo vệ.
Việc xác định người thực hành không chỉ có ý nghĩa phân hóa trách nhiệm hình sự mà còn là cơ sở để quyết định hình phạt và đánh giá mức độ nguy hiểm của hành vi.

2. Cơ sở pháp lý
Khoản 2 Điều 17 Bộ luật Hình sự 2015 (sửa đổi, bổ sung năm 2017, 2025) quy định:
“Người thực hành là người trực tiếp thực hiện tội phạm.”
Đây là căn cứ pháp lý quan trọng để xác định người thực hành trong các vụ án đồng phạm. Tuy nhiên, BLHS chưa giải thích chi tiết tiêu chí thế nào là “thực hiện trực tiếp”, dẫn đến những khó khăn nhất định trong quá trình xét xử.
3. Đặc điểm pháp lý của người thực hành
Người thực hành có những đặc điểm pháp lý nổi bật sau:
Thứ nhất, họ là người trực tiếp thực hiện một hoặc nhiều hành vi khách quan cấu thành tội phạm, như dùng vũ lực, chiếm đoạt tài sản, hoặc gây thương tích.
Thứ hai, vai trò của người thực hành là trung tâm vì hành vi của họ gắn liền với việc xâm phạm khách thể và gây ra hậu quả nguy hiểm cho xã hội.
Thứ ba, người thực hành có thể hành động đơn lẻ hoặc phối hợp với những người khác theo kế hoạch chung.
Thứ tư, họ phải chịu trách nhiệm hình sự về toàn bộ tội phạm mà họ thực hiện, và mức hình phạt thường cao hơn người xúi giục hay người giúp sức.
4. Phân biệt người thực hành với các vai trò khác
Người thực hành khác người tổ chức ở chỗ họ trực tiếp thực hiện hành vi phạm tội, trong khi người tổ chức chỉ đóng vai trò khởi xướng và điều hành.
Khác với người xúi giục, người thực hành không phải là người kích động, dụ dỗ người khác phạm tội mà là người thực hiện hành vi phạm tội thực tế.
So với người giúp sức, người thực hành có vai trò chủ động hơn, tham gia vào giai đoạn quyết định của tội phạm và là người gây ra hậu quả trực tiếp.
5. Thực tiễn xét xử và những vấn đề phát sinh
Trong thực tiễn, việc xác định người thực hành có vẻ đơn giản vì họ là người “ra tay” phạm tội. Tuy nhiên, nhiều vụ án có sự tham gia của nhiều người cùng thực hiện hành vi nguy hiểm, gây khó khăn trong việc phân định ai là người thực hành chính, ai là người giúp sức.
Ví dụ, trong một vụ án giết người, A giữ chặt nạn nhân để B đâm, cả hai cùng gây ra hậu quả chết người. Trong tình huống này, B rõ ràng là người thực hành, nhưng A có được coi là người thực hành không hay chỉ là người giúp sức? Thực tiễn xét xử thường coi cả A và B là đồng thực hành vì hành vi của họ phối hợp chặt chẽ và cùng xâm phạm khách thể.
Một vấn đề khác là khi một người không trực tiếp gây ra hậu quả nhưng thực hiện một phần hành vi cấu thành tội phạm (ví dụ: đe dọa nạn nhân để đồng phạm khác chiếm đoạt tài sản). Trường hợp này cần phân tích kỹ để xác định họ là người thực hành hay giúp sức.
6. Ví dụ minh họa
Một vụ án cướp tài sản có ba người tham gia: A lên kế hoạch và phân công nhiệm vụ, B đứng ngoài cảnh giới, C trực tiếp dùng dao uy hiếp nạn nhân và lấy tài sản. Trong vụ án này, C là người thực hành vì trực tiếp thực hiện hành vi phạm tội.
Trong một vụ án đánh nhau, nhóm X có 5 người cùng lao vào đánh nạn nhân, gây thương tích 20%. Các thành viên phối hợp chặt chẽ, tất cả đều được xác định là đồng thực hành vì cùng thực hiện hành vi nguy hiểm dẫn đến hậu quả.
7. Câu hỏi thường gặp
7.1. Người thực hành được định nghĩa như thế nào?
Người thực hành là người trực tiếp thực hiện hành vi phạm tội, gây ra hậu quả nguy hiểm cho xã hội.
7.2. Người thực hành có bắt buộc phải gây ra hậu quả không?
Không nhất thiết. Họ vẫn được coi là người thực hành nếu đã thực hiện hành vi nguy hiểm dù hậu quả chưa xảy ra vì nguyên nhân khách quan.
7.3. Một nhóm cùng tham gia gây hậu quả, tất cả có phải là người thực hành không?
Có thể. Nếu họ cùng phối hợp thực hiện hành vi nguy hiểm, tất cả có thể được coi là đồng thực hành.
7.4. Người thực hành có bị áp dụng mức hình phạt cao hơn người giúp sức không?
Thông thường có, vì vai trò của họ trong việc gây hậu quả nguy hiểm lớn hơn.
7.5. Người thực hành có thể đồng thời là người tổ chức không?
Có. Trong nhiều trường hợp, người tổ chức cũng trực tiếp thực hiện hành vi phạm tội và bị coi là người thực hành.
7.6. Nếu người thực hành tự ý từ bỏ hành vi phạm tội, họ có được miễn trách nhiệm hình sự không?
Có thể, nếu việc từ bỏ là tự nguyện và ngăn chặn được hậu quả, theo Điều 16 BLHS.
7.7. Trong vụ án có nhiều người thực hành, ai chịu trách nhiệm chính?
Tất cả người thực hành phải chịu trách nhiệm hình sự về toàn bộ tội phạm trong phạm vi lỗi của mình.
7.8. Người thực hành và người xúi giục có mức độ nguy hiểm ngang nhau không?
Không. Người thực hành thường có mức độ nguy hiểm cao hơn vì họ trực tiếp xâm phạm khách thể.
7.9. Người thực hành là pháp nhân có được không?
Hiện BLHS chưa có quy định rõ về pháp nhân là người thực hành, nhưng lý luận pháp lý vẫn đang tranh luận về khả năng này.

8. Kết luận
Người thực hành giữ vai trò trung tâm trong đồng phạm, là người trực tiếp thực hiện hành vi nguy hiểm cho xã hội. Việc xác định đúng người thực hành giúp phân hóa trách nhiệm hình sự, đảm bảo xử lý công bằng và hiệu quả. Tuy nhiên, để tránh nhầm lẫn với người giúp sức, cần có hướng dẫn cụ thể hơn từ cơ quan tố tụng.
.
________________________________________________
CÔNG TY TNHH TÂM TÍN THUẬN
Trụ sở: 133/36/11 Đường Quang Trung, Phường Gò Vấp, Thành phố Hồ Chí Minh
Văn phòng: 14 Trương Quyền, Phường Xuân Hòa, Thành phố Hồ Chí Minh
Điện thoại: 0907.598.456
Email: hotro@tamtinthuan.vn
