1. Tổng quan

Trong thực tiễn xét xử, không hiếm trường hợp người phạm tội thực hiện hành vi nguy hiểm khi đang trong tình trạng say rượu, sử dụng chất kích thích hoặc ma túy. Một câu hỏi đặt ra là: “Người phạm tội trong lúc say có được miễn trách nhiệm hình sự hay không?” Bộ luật Hình sự Việt Nam đã trả lời rõ ràng thông qua Điều 13 Bộ luật Hình sự 2015 (sửa đổi, bổ sung 2017, 2025), khẳng định: người phạm tội trong tình trạng mất khả năng nhận thức hoặc điều khiển hành vi của mình do dùng rượu, bia hoặc chất kích thích mạnh khác thì vẫn phải chịu trách nhiệm hình sự. Vậy quy định này mang ý nghĩa gì và có những nội dung cần lưu ý nào?

2. Ý nghĩa của Điều 13 Bộ luật Hình sự 2015 (sửa đổi, bổ sung năm 2017, 2025)

Điều 13 Bộ luật Hình sự 2015 (sửa đổi, bổ sung năm 2017, 2025) nêu rõ: “Người phạm tội trong tình trạng mất khả năng nhận thức hoặc khả năng điều khiển hành vi của mình do dùng rượu, bia hoặc chất kích thích mạnh khác thì vẫn phải chịu trách nhiệm hình sự.”

Quy định này xuất phát từ nguyên tắc: mọi cá nhân phải tự chịu trách nhiệm về hành vi của mình. Việc sử dụng rượu, bia hay chất kích thích là hành vi tự nguyện, xuất phát từ ý chí của người đó. Do đó, ngay cả khi mất khả năng nhận thức hay tự chủ vì say rượu, thì đó vẫn là hậu quả của hành động chủ quan mà người đó phải gánh chịu.

Quy định này nhằm:

– Răn đe, phòng ngừa tình trạng lợi dụng say rượu để biện minh cho hành vi phạm tội.

– Đảm bảo công bằng, tránh việc người vi phạm trốn tránh trách nhiệm chỉ vì lý do mất khả năng kiểm soát.

– Bảo vệ trật tự, an toàn xã hội trong bối cảnh tình trạng phạm tội do rượu bia ngày càng gia tăng.

3. Cơ sở pháp lý và lý luận

3.1. Chủ thể phải chịu trách nhiệm về hành vi tự đưa mình vào trạng thái say

Trong lý luận luật hình sự, lỗi của người phạm tội là yếu tố bắt buộc để cấu thành trách nhiệm hình sự. Khi một người tự nguyện uống rượu hoặc sử dụng chất kích thích, họ đã chấp nhận rủi ro về việc không kiểm soát được hành vi sau đó.

3.2. Không coi say rượu là tình tiết loại trừ trách nhiệm hình sự

Theo quy định tại Điều 21 Bộ luật Hình sự 2015 (sửa đổi, bổ sung năm 2017, 2025) về tình trạng không có năng lực trách nhiệm hình sự, chỉ những trường hợp mất khả năng nhận thức hoặc điều khiển hành vi do bệnh lý tâm thần hoặc bệnh khác làm mất khả năng nhận thức mới được loại trừ. Trạng thái say rượu, bia không phải là bệnh lý mà là kết quả của hành vi tự gây ra, nên không được áp dụng.

4. Thực tiễn áp dụng Điều 13

Trong thực tế, nhiều vụ án nghiêm trọng xảy ra khi người phạm tội đang say:

  • Án mạng trong cơn say: Các vụ giết người, cố ý gây thương tích sau khi uống rượu bia thường chiếm tỷ lệ cao trong tội phạm xâm phạm tính mạng, sức khỏe.
  • Tội phạm giao thông: Người điều khiển phương tiện khi say rượu, gây tai nạn chết người vẫn bị xử lý hình sự theo Điều 260 Bộ luật Hình sự 2015 (sửa đổi, bổ sung năm 2017, 2025).
  • Hành vi bạo lực gia đình: Các vụ bạo hành do người chồng uống rượu, gây thương tích cho vợ con cũng không được miễn trừ trách nhiệm.

Những trường hợp này đều khẳng định rằng say rượu không phải là “lá chắn” tránh tội.

Trong bối cảnh xã hội hiện nay, tình trạng phạm tội liên quan đến việc sử dụng rượu, bia và chất kích thích mạnh khác diễn ra khá phổ biến, đặc biệt là ở khu vực nông thôn và những nơi có thói quen sử dụng rượu bia trong các dịp lễ, tết, cưới hỏi. Nhiều vụ án hình sự nghiêm trọng đã để lại hậu quả nặng nề, gây nhức nhối trong dư luận xã hội.

5. Câu hỏi thường gặp

5.1. Nếu say rượu không tự nguyện thì sao?

Nếu say rượu là do bị cưỡng bức, bị lừa uống hoặc do lý do khách quan ngoài ý muốn (involuntary intoxication), người phạm tội có thể được xem xét giảm nhẹ hoặc miễn trách nhiệm hình sự.

5.2. Trạng thái say có được coi là tình tiết giảm nhẹ không?

Không. Trái lại, trong nhiều trường hợp, tình trạng phạm tội khi say có thể bị coi là tình tiết tăng nặng trách nhiệm hình sự nếu nó thể hiện sự coi thường pháp luật và đạo đức xã hội.

5.3. Say rượu, gây tai nạn giao thông chết người, có bị truy cứu trách nhiệm hình sự không?

Có. Người đó có thể bị truy cứu về Tội vi phạm quy định về tham gia giao thông đường bộ theo Điều 260 Bộ luật Hình sự 2015 (sửa đổi, bổ sung năm 2017, 2025).

5.4. Có trường hợp nào say rượu được miễn trách nhiệm không?

Chỉ trong trường hợp đặc biệt khi say rượu ngoài ý muốn và mất hoàn toàn khả năng nhận thức (ví dụ bị bỏ thuốc), tòa án có thể cân nhắc miễn hoặc giảm trách nhiệm hình sự.

5.5. Tại sao luật không cho người say miễn trách nhiệm?

Bởi vì việc uống rượu bia là hành vi tự nguyện. Cho miễn trách nhiệm sẽ tạo ra tiền lệ xấu, khuyến khích người phạm tội lợi dụng việc say để biện minh.

6. Kết luận

Quy định tại Điều 13 Bộ luật Hình sự Việt Nam thể hiện rõ quan điểm nhất quán và hợp lý về việc xử lý người phạm tội trong trạng thái say rượu hoặc sử dụng chất kích thích mạnh khác. Đây là bước đi quan trọng nhằm đảm bảo nguyên tắc công bằng, mọi cá nhân phải chịu trách nhiệm về hành vi của mình. Đồng thời, nó cũng gửi một thông điệp mạnh mẽ đến toàn xã hội: “Không ai có thể lợi dụng tình trạng say để biện minh cho những hành vi vi phạm pháp luật.”

Tuy nhiên, để hạn chế tội phạm xuất phát từ việc sử dụng rượu bia, ngoài các chế tài hình sự, cần có những giải pháp đồng bộ từ giáo dục, tuyên truyền đến quản lý xã hội, chẳng hạn như:

  • Siết chặt quản lý việc bán và sử dụng rượu bia, đặc biệt là đối với người chưa đủ tuổi.
  • Tăng cường các biện pháp xử phạt vi phạm hành chính đối với hành vi uống rượu bia rồi điều khiển phương tiện giao thông.
  • Đẩy mạnh các chiến dịch truyền thông về tác hại của rượu bia đối với sức khỏe và an toàn cộng đồng.

Về lâu dài, cần kết hợp giữa các biện pháp pháp luật và xã hội để xây dựng một môi trường sống lành mạnh, giảm thiểu các nguy cơ phát sinh tội phạm liên quan đến rượu, bia.

.

________________________________________________

CÔNG TY TNHH TÂM TÍN THUẬN

Trụ sở: 133/36/11 Đường Quang Trung, Phường Gò Vấp, Thành phố Hồ Chí Minh

Văn phòng: 14 Trương Quyền, Phường Xuân Hòa, Thành phố Hồ Chí Minh

Điện thoại: 0907.598.456

Email: hotro@tamtinthuan.vn

CÁC DỊCH VỤ KHÁC